बायकांचे करिअर

0

सुधीर मुतालीक, नाशिक

पन्नास टक्क्याचे आरक्षण हा विषय कधी सुरु झाला हे मला माहिती नाही. कदाचित खूप जुना असेल. पण जोरदार चर्चा व्हायला लागली तेव्हा समजला. पण वैयक्तिक मी माझ्यासाठी, माझ्या कंपनीमध्ये हा निर्णय खूप आधी म्हणजे हा निर्णय ऐरणीवर येण्याआधी करून टाकला होता. हा निर्णय सामाजिक बांधिलकीमधून वगैरे अजिबात आला नव्हता, हे कबूल करतो. व्यवसायाच्या सुरुवातीला म्हणजे 20 वर्षापूर्वी, मुलांबरोबर काही मुली मुलाखतीला आल्या. तुलनेने चांगल्या म्हणजे संबंधित कामासाठी आवश्यक सर्व गुण असणार्‍या होत्या. त्यामुळे त्यांना संधी मिळाली. काम उत्तम करू लागल्या. आणखी काही मुली कंपनीमध्ये आल्या. मुलेही आली. काही वर्षांनी जाणवण्या इतका फरक दिसायला लागला. स्कोर काय झालाय? सचिनच्या किती? किती मतांनी आपला उमेदवार पुढे आहे? शुक्रवारी कुठे ‘बसायचे’? पक्याची लाईन लाऊन देण्यासाठी खलबत कधी करायची? वगैरे. असल्या भानगडी मुलींच्या बाबतीत नव्हत्या. हे जाणवायला लागलं. हेही जाणवायला लागलं की, अवलंबून किंवा विसंबून राहू शकू अशा कंपनीतल्या व्यक्तिंमध्ये मुली अग्रक्रमाने पुढे आहेत. माझ्या डोक्यात आजवर नसलेला लिंगभेद असा घुसला आणि काही पदांसाठी फक्त मुलीच घ्यायच्या असा निर्णय कंपनीच्या फायद्यासाठी घेतला गेला. त्यामुळे आज करोडो रुपयांची खरेदी, करोडो रुपयांचा हिशोब, करोडो रुपयांच्या प्रकल्पांची तांत्रिक बाजू तपासून त्यांच्या विक्रीच्या किमती ठरविणे, आलेल्या अश्या ऑर्डर्सचे अचूक अंदाजपत्रक तयार करून प्रकल्प संपेतोपर्यंत त्यातल्या नफ्याकडे बारीक लक्ष ठेवून नफा मिळविणे – खरेतर अंदाजापेक्षा जास्त नफा कंपनीला मिळवून देणे अशी अनेक म्हणजे तंत्रज्ञान आणि अर्थ यासारख्या सर्वात महत्वाच्या खात्यांमध्ये माझ्या कंपनीत बायका नेतृत्व करतात. सर्वात महत्वाचे सत्य असे की, माझा वारू बेफाम अन्य ठिकाणी उधळलेला असतो. उदाहरणार्थ असे लेख वगैरे लिहायला मला वेळ मिळतो. कारण माझ्या कंपनीची दुसरी संचालक माझी बायको आहे. कॉस्ट अकौंटंट आहे. त्यामुळे व्यवसायाची आर्थिक बाजू प्रचंड क्षमतेने आणि अचूक ती सांभाळते. त्यामुळे मला व्यावसायिक टेन्शन गेले अनेक वर्षे अक्षरश: शून्य. व्यवसायातल्या अनेक घडामोडींविषयी आवश्यक असणारा आर्थिक सल्ला मला आयता मिळतो, हवा तेव्हा. शेवटी व्यवसाय म्हणजे फक्त अर्थ, बाकी सगळे अर्थ उभारणीसाठी ! त्यामुळे अर्थ खातेच जर पराकोटीच्या जबाबदारीने सांभाळले जात असेल तर माझा वारू उधळण्या व्यतिरिक्त करू काय शकतो?

कार्यस्थळी अफाट क्षमता असलेल्या बायकांच्या बाबतीत काही वेळा मात्र, कधी कधी विचित्र खरे तर मला भीषण चीड आणणारा अनुभव येतो आणि मी बायकांनाच त्यासाठी जबाबदार धरतो. गेल्या वर्षी मला माझ्या व्यवसायातल्या एका विभागासाठी ‘जनरल मॅनेजर’ पदासाठी उमेदवार हवा होता. महिला उमेदवार असावा अशी अट नव्हती पण ज्या कंपनीने आमच्यासाठी काही उमेदवार निवडले त्यात दोन पुरुष आणि दोन महिला उमेदवार होत्या. त्यातल्या दोन महिला आणि एक पुरुष उमेदवारांशी मी प्रत्यक्ष अर्धा अर्धा तास फोनवर बोलून मुलाखत घेतली. त्यातून एक महिला आणि एक पुरुष निवडले. दुसर्‍या फेरीच्या मुलाखतीनंतर ती महिलाच पास झाली. तिच्याशी आणखी एक प्रदीर्घ गप्पा मारण्याचा निर्णय मी घेतला. एका आठवड्याने बाई आल्या. उत्तम प्रोफाईल होते. दणदणित शिक्षण. इंग्रजीवर प्रभुत्व. वय सुमारे पंचेचाळीस. इंडस्ट्रीमध्ये मला आवश्यक असणार्‍या क्षेत्रात प्रदीर्घ आणि प्रचंड अनुभव. कामाच्या ठिकाणी नेतृत्व केल्याच्या खुणा वगैरे. मी खूश. कारण मला हवा तसा उमेदवार मिळाला. सर्वात शेवटी मी त्या बाईंच्या पगाराविषयी अपेक्षा विचारल्या. त्यांनी मला जो आकडा सांगितला तो माझ्या अपेक्षेपेक्षा कमीच होता. त्यामुळे मी तीन मिनिटात मान्यता देऊन विषय संपविला. दोनेक दिवसात नेमणुकीच्या संदर्भातील पत्र कंपनीकडून बाईंना गेले. बाईंचा चार दिवसांनी फोन. भेटायला यायचे आहे. मला वाटले. पगाराविषयी त्यांचा अंदाज चुकला असणार. त्यामुळे पुन्हा बोलायचे असेल. बाई आल्या. केबिनमध्ये आल्या. बसायच्या आत त्यांनी मला सांगितले मिस्टर आलेत आणि त्यांना काही तुमच्या सोबत बोलायचे आहे. त्यांना आधी मी बसायला सांगितलं. मग विचारलं. काय बोलायचं आहे त्यांना? त्या म्हणाल्या हेच कामाविषयी! मी जबरी ओशाळलो. म्हटलं मला कामाविषयी जे बोलायचे आहे ते गेल्या तीन भेटीत तुमच्याशी बोललो आहे, त्याचा तुमच्या नवर्‍याशी काय संबंध? नाही सर. सगळं मान्य आहे पण प्लीज. पाच मिनिटं वेळ द्या. मी नाईलाजानं हो म्हटलं. तो बाबा आला. नमस्कार-चमत्कार झाला. तो काय करतो हे त्याने सांगितलं. कंपनी काय काय करते हे विचारलं. बाबा सल्लागार आहे. मोठ्या मोठ्या कंपन्यांना गुणवत्तेविषयी सल्ला देतो. पुढे तो बोलू लागला; मला हिने सांगितले हिच्यावर मोठी जबाबदारी द्यायचे तुम्ही ठरविले आहे. आम्हाला आनंद आहे. पण मला काही बोलावे असे वाटले म्हणून मी आलो. आमची ही जरा तापट आहे. शीघ्रकोपी आहे. मी कानाला खोटा खोटा मोबाईल लावला आणि माझ्याच केबिनमधून त्याची बडबड चालू असताना सटकलो. केबिन बाहेर बसलेल्या मदतनीसाने मी सांगितलेला निरोप त्यांना दिला. साहेबांना तातडीचा फोन आलाय आणि दुसर्‍या युनिटवर जावे लागले. तुम्हाला पुन्हा बोलावू.
त्याच दिवशी बाईंची नेमणूक रद्द केल्याचे पत्र बाईंना पाठवून दिलं.

गेल्या आठवड्यात मी एका पोर्टलवर एक आयटीसंबंधित वरिष्ठ उमेदवार शोधत होतो. नाशिकमध्ये नोकरीसाठी आयटीमधला कुणी उमेदवार, ज्याला किमान पंधरा वर्षाचा अनुभव आहे, असा मिळणं जरा अवघडच. पण मिळाला. बाई आहेत. सतरा वर्षे टीसीएसमध्ये कामाचा अनुभव. सध्या वास्तव्य नाशिकमध्ये. नोकरी नुकतीच सोडलेली. जबरदस्त अनुभव. एकच मोबाईल नंबर होता, बायोडाटावर. लगेच मोबाईलवर फोन लावला. तो मोबाईल नंबर होता, बाबाचा. बाईंच्या नवरोबाचा. त्याला मी माझी ओळख करून दिली. फोन करण्याचे कारण सांगितले. बाईंचा बायोडाटा नेटवर पाहिल्याचे सांगितलं. त्याने मलाच दहा प्रश्न विचारले. तो फोन नंबर बाईंचा नव्हता. बाबाचा होता! म्हणजे आधी हा सर्व ठीकठाक आहे का पाहणार आणि मग ठरविणार बायकोला तिकडे पाठवायचे की नाही ते! अहो त्या बाई आयटी इंजिनियर, सतरा वर्षे इंडस्ट्रीमध्ये काम केल्याचा अनुभव. त्यांना कुठे नोकरी करायची याचा डायरेक्ट निर्णय घेता येत नाही? बायका असे वागतात? मला इथे येणारे म्हणजे अंगावर धावून येणारे उत्तर माहिती आहे. त्या नाही अशा वागत. त्यांचे नवरे, पुरुष त्यांना धाकात ठेवतात वगैरे वगैरे तत्सम. मला चीड याच उत्तरांची आहे. एव्हढं त्या नवर्‍याला घाबरण्यासारखं किंवा धाकात राहण्यासारखं त्यांच्यात म्हणजे नवर्‍यात काय असतं? इतक्या शिकलेल्या, अनुभव असलेल्या, कार्यस्थळी वाघीण असणार्‍या बायका नवरा किंवा कुटुंबाच्या बाबतीत म्याव का असतात? करिअरच्या बाबतीत त्यांना स्वत:चे स्वातंत्र्य का अबाधित ठेवता येत नाही? शैक्षणिक, वैचारिक आणि आर्थिक क्षमता असणार्‍या बायका नवर्‍यावर इतक्या अवलंबून का असतात? सगळ्या नसतील. पण खूप संख्येने असतात. बायकांची करिअरची संकल्पना कुटुंबाला आधार अशीच असते का? म्हणजे ज्याला आधार द्यायचा त्यालाच पहिली प्रायोरिटी असेच का असते? असे असायला हरकत ही नाही पण कुटुंब अनेक जणांचे बनते ना? रजा पाहिजे. मुलाची तब्येत ठीक नाही. पुन्हा सहा महिन्यांनी त्याच कारणासाठी पुन्हा हीच रजा घेते. या खेपी नवरा का नाही? परवा पुणे आकाशवाणीवर विविध भारतीमध्ये कुणीतरी एक सद्गृहस्थ गळा काढून एक अनुभव सांगत होते. एक आई मुलीला पाळणाघरात सोडून जात होती. मुलीचा केविलवाणा चेहरा पाळणाघराच्या खिडकीतून यांना दिसला. जो ते कित्येक दिवस म्हणे विसरू शकले नाहीत. मुलीला आई पाहिजे होती. पण आई नोकरी करणारी. म्हणजे आईमुळे पोर केविलवाणी होते. पण यांनी बापाचा उल्लेख भाषणात नाही केला. म्हणजे बाबाने नोकरी करायची हे अध्याहृत! पुण्यासारख्या ठिकाणी आकाशवाणीवर अशी भाषणे लावतात कशी? बरे त्यांच्या भाषणाआधी निवेदन एका बाईने केले होते, म्हणजे निवेदिकेने! घरी प्रसंगी बंड करायचे धाडस कार्यालयात वाघीण असणार्‍या बायकांकडे नसते का? काही ठिकाणी तर नवर्‍यापेक्षाही जास्त कमविते. पण तरी म्याव असते. माझी एक मैत्रीण आर्कीटेक्ट आहे. स्वत:चा व्यवसाय करते. यांचा व्यवसाय असा असतो की, त्यांना संध्याकाळी किमान आठ वाजेपर्यंत कार्यालयात चर्चेसाठी थांबावेच लागते. संध्याकाळी कंत्राटदार रिपोर्टिंग करायला येतात किंवा नोकरदार गिर्‍हाइके सल्ले मागायला येतात वगैरे. हिची कमाई नवर्‍यापेक्षा बक्कळ जास्त आहे. नवरा नोकरी करतो. तो सात वाजता घरी येतो. ही साडेसहाला घरी. कारण नवर्‍याला तव्यावरची गरम पोळी लागते. कमाईपेक्षा कौटुंबिक आनंद महत्वाचा, नाती महत्वाची, तो तिचा निर्णय आहे वगैरे अशा टिपिकल चर्चा मला फडतूस वाटतात. त्यात किती खरेपणा असतो याची मला शंका आहे. एका बाजूला कंपन्यांच्या संचालक मंडळात महिला संचालक कायद्याने सक्ती केल्यावर संचालक होऊ शकतील अशा दर्जाच्या म्हणजे तसे कर्तृत्व असणार्‍या महिला सापडणे कठीण. देऊळ सिनेमातली ती सरपंच आठवते का? सक्ती केली म्हणून कुणा तरी महिलेला तिथे बसवून बहुतेक ठिकाणी कारभार रिमोट कंट्रोलवर चालवतात. बायकांनी त्यांची करिअर विषयीची संकल्पना आता तरी बदलायला नको का? जमेल तितकी कुटुंबाला आर्थिक मदत करण्यासाठी नोकरी किंवा घरी बसून वेळ जात नाही म्हणून टाइमपास करण्यासाठी नोकरीच्या पलीकडे जाऊन स्वत:चे व्यक्तिमत्व शोधण्यासाठी, त्याला झळाळी देण्यासाठी, निर्मितीचा धोधो आनंद मिळविण्यासाठी, स्वत:ची ओळख निर्माण करण्यासाठी, स्वत:च्या क्षमतेची ओळख होण्यासाठी का नाही?

(लेखक उद्योजक आहेत.)